पर्वत ।
नेपाली महिला वैज्ञानिक डा. नमिता पौडेल अधिकारीले चीनको प्रतिष्ठित National Natural Science Foundation of China (NSFC) बाट ट्रान्स–हिमालयन नदी प्रणालीमा नाइट्रोजन चक्र तथा नाइट्रोजन प्रवाहसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि महत्वपूर्ण अनुसन्धान अनुदान प्राप्त गरेकी छन्।
चीनको लान्झाउ विश्वविद्यालयअन्तर्गत Center for Pan-Third Pole Environment मा वैज्ञानिकका रूपमा कार्यरत डा. अधिकारीले प्राप्त गरेको यो अनुदानबाट कोशी नदी बेसिनमा नाइट्रोजनको चक्र, स्रोत, प्रवाह र नदीभित्र हुने जैव–रासायनिक रूपान्तरणको अध्ययन गरिनेछ। सार्वजनिक वैज्ञानिक अभिलेखमा पनि डा. अधिकारीको कोशी नदीको जैविक तथा सूक्ष्मजीवसम्बन्धी अनुसन्धान प्रकाशित भएको देखिन्छ।
NSFC का अनुसार यो अध्ययन हिमालयसम्बन्धी विज्ञानका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण उपलब्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ। करिब ५० लाख नेपाली रुपैयाँ बराबरको एकवर्षे परियोजना अन्तर्गत चीनको तिब्बती भूभागबाट उत्पत्ति भएर नेपाल हुँदै बग्ने कोशी नदी प्रणालीलाई अध्ययनको मुख्य क्षेत्र बनाइनेछ।
डा. अधिकारीले सन् २०१६ देखि नै यस क्षेत्रमा अनुसन्धान गर्दै आएकी छन्। नयाँ परियोजनाले उनको यसअघिको अनुसन्धानलाई थप विस्तार गर्दै विशेषगरी नाइट्रोजनको जैव–रासायनिक चक्र र नदीमा यसको प्रवाह मापन गर्नेछ।
नाइट्रोजन जीवका लागि अत्यावश्यक तत्व भए पनि मानवीय गतिविधि तथा जलवायु परिवर्तनका कारण यसको प्राकृतिक चक्रमा व्यापक परिवर्तन भइरहेको छ। प्रतिक्रियाशील नाइट्रोजनको ठूलो मात्रा नदी तथा अन्य जल प्रणालीमा पुग्दा पानीमा अक्सिजनको कमी, हानिकारक शैवालको वृद्धि र जैविक विविधतामा ह्रासजस्ता समस्या निम्तिन सक्छन्। त्यसैले नदी प्रणालीमा नाइट्रोजनको प्रवेश, परिवहन र रूपान्तरणको वैज्ञानिक अध्ययन पानीको गुणस्तर तथा पारिस्थितिक स्वास्थ्य बुझ्न महत्वपूर्ण मानिन्छ।
ट्रान्स–हिमालय विश्वकै तीव्र रूपमा तापक्रम बढिरहेका क्षेत्रमध्ये एक भए पनि यहाँका नदी प्रणालीमा नाइट्रोजनको गतिशीलताबारे व्यवस्थित अध्ययन निकै सीमित रहेको बताइएको छ।
तिब्बतबाट सुरु भएर नेपाललगायत दक्षिण एसियाली भूभाग हुँदै बग्ने यी नदीहरू ‘थर्ड पोल’अर्थात् ध्रुवीय क्षेत्रबाहेक विश्वको ठूलो हिम भण्डार भएको हिमालय–तिब्बत क्षेत्रका महत्वपूर्ण जलस्रोत हुन्। यस क्षेत्रका नदीमा हुने जैव–रासायनिक प्रक्रियाले तल्लो तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने करोडौँ मानिसको पानी, कृषि र पारिस्थितिक प्रणालीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ।
डा. अधिकारीको परियोजनाले हिमनदीबाट पग्लिने पानी, वायुमण्डलीय निक्षेपणदेखि नदीमा हुने नाइट्रोजनको परिवहन र रूपान्तरणसम्मलाई समेटेर कोशी नदी बेसिनमा नाइट्रोजन प्रवाहको एकीकृत मूल्याङ्कन गर्नेछ।
यस अध्ययनबाट नाइट्रोजन स्रोतदेखि नदीको तल्लो भागसम्म कसरी परिवर्तन र प्रवाह हुन्छ भन्ने बुझ्न सहयोग पुग्नेछ। साथै, प्राप्त तथ्याङ्कले जलवायु परिवर्तन तथा विश्वव्यापी जैव–रासायनिक मोडेल निर्माणका लागि पनि वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
हिमाली सूक्ष्मजीव अनुसन्धानमा पनि योगदान
डा. अधिकारीले University of Chinese Academy of Sciences, Beijing बाट CAS–TWAS छात्रवृत्तिमा माइक्रोबायोलोजीमा विद्यावारिधि तथा चिनियाँ सरकारको छात्रवृत्तिमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरेकी हुन्। उनले पोखरास्थित पृथ्वीनारायण क्याम्पसबाट माइक्रोबायोलोजीमा स्नातक गरेकी छन्।
एक दशकभन्दा बढी समयदेखि ट्रान्स–हिमालयका नदी, ताल तथा हिमनदीमा फिल्ड अनुसन्धान गर्दै आएकी अधिकारीको विशेषज्ञता माइक्रोबियल इकोलोजी, बायोइन्फर्मेटिक्स, वातावरणीय रसायनशास्त्र तथा उच्च हिमाली अनुसन्धानमा रहेको छ।
उनका अनुसन्धानहरू Ecological Indicators, Environmental Research, Environmental Pollution र Science of the Total Environment लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित भएका छन्। कोशी नदीमा ब्याक्टेरियल समुदायको संरचना र विविधतासम्बन्धी उनको अनुसन्धान पनि प्रकाशित भइसकेको छ।
उनले हिमाली तालहरूको अनुसन्धानमा पाँच हजारभन्दा बढी आनुवंशिक अनुक्रमको विश्लेषण गर्दै तापक्रम, पीएच तथा पराबैंगनी विकिरणले सूक्ष्मजीवमा पार्ने प्रभावसमेत अध्ययन गरेकी छन्। साथै, अत्यधिक चिसो वातावरणमा अनुकूलित ब्याक्टेरियाको पहिचान तथा तिनलाई त्यस्ता कठोर वातावरणमा बाँच्न सहयोग गर्ने आनुवंशिक अनुकूलनबारे पनि अनुसन्धान गरेकी छन्।
नेपाल–चीन वैज्ञानिक सहकार्यको अर्को कडी
मोदी गाउँ पालिका-२, देउपुरमा जन्मथलो भएकी र हाल म्याग्दे–२, तनहुँकी डा. अधिकारीले प्राप्त गरेको यो अनुसन्धान अनुदानलाई नेपाल र चीनबीच ट्रान्स–हिमालयन विज्ञान तथा वातावरणीय अनुसन्धानमा सहकार्य विस्तार गर्ने अर्को महत्वपूर्ण कडीका रूपमा लिन सकिन्छ।
यस परियोजनाले हिमालयका नदी प्रणालीमा जलवायु परिवर्तनले पार्ने प्रभाव बुझ्न, पानीको गुणस्तर तथा पारिस्थितिक स्वास्थ्यसम्बन्धी आधारभूत तथ्याङ्क निर्माण गर्न र भविष्यमा पानीको सुरक्षासम्बन्धी नीति तथा अनुसन्धानका लागि वैज्ञानिक प्रमाण तयार गर्न योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
डा. अधिकारीले यसअघि गण्डकी प्रदेश सरकारको युवा प्रतिभा पुरस्कार (२०२४), चीनको शिक्षा मन्त्रालयको Outstanding International Student Award (२०२०) तथा University of Chinese Academy of Sciences को Excellent Student Award (२०१९) लगायतका सम्मान प्राप्त गरेकी छन्।
नयाँ अनुसन्धान अनुदानसँगै डा. अधिकारीको अनुसन्धान यात्रा हिमालयका सूक्ष्मजीव र वातावरणीय प्रक्रियादेखि जलवायु परिवर्तन, नदी प्रणाली र करोडौँ मानिसको पानी सुरक्षासम्म जोडिएको व्यापक वैज्ञानिक यात्राका रूपमा अघि बढ्ने देखिएको छ।