निर्वाचन अवधिमा सामाजिक सञ्जालबाट प्रवाह हुन सक्ने गलत सामग्रीहरु र त्यस्ता सामग्रीबाट बच्ने उपायहरु
भ्रामक समाचार (Junk News)
आफ्नो निहित फाइदाका लागि अनधिकृत सूचना/जानकारी सम्प्रेषण एवं प्रकाशन गर्नु नै झुटो वा भ्रामक समाचार हो। यस्ता सामग्री विशेष गरेर सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलाउने गरिन्छ । यसप्रकारका समाचार कुनै व्यक्ति, निकाय, दललाई हानी पुऱ्याउने मनसायले नियतवश प्रकाशित गरिन्छ ।
गहिरो भ्रम (Deep Fakes)
गहिरो भ्रम एक यस्तो तरिका हो, जसमा कृत्रिम बुद्धिमता (Artificial Intelligence) को प्रयोग गरी श्रव्यदृश्य सामग्री उत्पादन गरी सोको प्रयोगमार्फत विद्यमान तस्बिर, आवाज र भिडियोको मिश्रणबाट मिथ्या सूचना, दुष्प्रचार, द्वेषपूर्ण अभिव्यक्ति र भ्रामक समाचार तयार गरिन्छ ।
घृणाष्पद् अभिव्यक्ति वा मानहानि (Hate Speech or Defamation)
निन्दा एक यस्तो प्रकारको अभिव्यक्ति हो, जसलाई कुनै एक व्यक्ति, समूह, दल वा संस्थाप्रति आक्रमण स्वरूप वा घृणा अभिव्यक्त गर्नका लागि कुनै व्यक्ति वा समूहले प्रयोग गर्छन् । निर्वाचन प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पार्नका लागि पनि यस प्रकारका अभिव्यक्तिको प्रयोग व्यापक रूपमा हुन सक्छ ।
क्लिक बेट्स (Click Baits)
प्रयोगकर्तालाई आफ्नो लिंकमा क्लिक गर्न मन लाग्ने बनाउनका लागि सनसनीपूर्ण शीर्षक र तस्बिरहरू राखेर आफ्नो सामाजिक सञ्जालका पेज तथा वेबसाइटमा आगन्तुकहरूको संख्या बढाउनका लागि प्रयोग गरिने विधि क्लिक बेट्स हो। सस्तो प्रचार पाउनका लागि वा प्रयोगकर्ताहरूलाई आफ्नो वेबसाइट खातातर्फ आकर्षित गर्नका लागि यसमा प्रायः झुटा वा अपूर्ण जानकारी राखिएका हुन्छन् ।
बोट्स (Bots)
स्वचालित रूपमा सन्देशहरू पठाउन तथा संवाद गर्नका लागि प्रयोग गरिने प्रविधिलाई बोट्स भनिन्छ । यस्ता प्रविधिहरू अरूका खाता पछ्याउने (फलो गर्ने तथा प्रतिक्रिया पठाउने आदि कार्य गर्नका लागि प्रोग्राम गरिएका हुन्छन् । सर्वसाधारणमाझ गलत सूचना र दुष्प्रचार फैलाउन, मानिसको दृष्टिकोणमा नकारात्मक प्रभाव पार्न, कसैको छवि धमिल्याउन र साइबर आक्रमणका लागि बोट्सलाई प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।
माथि उल्लेखित कुराहरूबाट जोगिने उपायहरू निर्वाचनको समयमा सामाजिक सञ्जालमा देखिने मिथ्या सूचना र दुष्प्रचारबाट बच्नका लागि “प्राज्ञिक बानीहरू” (Academic Habits of Mind) लाई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने हुन्छ । यस्ता कुराहरूबाट कसरी बच्ने ?
निर्वाचनको समयमा सामाजिक सञ्जालमा देखिने मिथ्या सूचना र दुष्प्रचारबाट बच्नका लागि केही “प्राज्ञिक बानीहरू” (Academic Habits of Mind) लाई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने हुन्छ। यहाँ केही व्यवहारिक उपायहरू दिइएका छन्:
१. जिज्ञासु र शंकालु बन्ने (Inquiring & Skeptical)
कुनै पनि सूचना देख्नेबित्तिकै त्यसलाई साँचो नमान्नुहोस्। स्रोतको पहिचान: समाचार वा जानकारी आधिकारिक निकाय वा विश्वसनीय सञ्चार माध्यमबाट आएको हो कि होइन, जाँच गर्नुहोस्। नियत बुझ्ने: के यो सामग्री कुनै व्यक्ति, दल वा निकायलाई हानी पुर्याउने नियतले बनाइएको छ? यदि छ भने, त्यो भ्रामक समाचार (Junk News) हुन सक्छ।
२. विश्लेषण गर्ने (Becoming Analytical) सामग्रीको गहिराइमा गएर त्यसको सत्यता जाँच्नुहोस्: गहिरो भ्रम (Deep Fakes) चिन्नुहोस्: यदि कुनै भिडियो वा अडियोमा व्यक्तिको हाउभाउ र आवाज अस्वभाविक लाग्छ भने, त्यो कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रयोग गरेर बनाइएको हुन सक्छ। क्लिक बेट्स (Click Baits) बाट जोगिनुहोस्: यदि शीर्षक अति नै सनसनीपूर्ण छ तर भित्रको जानकारी अपूर्ण वा फरक छ भने, त्यस्ता लिङ्कहरूमा क्लिक नगर्नुहोस्।
३. तथ्यहरूको खोजी गर्ने (Seeking Evidence) कुनै पनि कुरा साझा (Share) गर्नुअघि त्यसको प्रमाण खोज्नुहोस्: बोट्स (Bots) बाट सावधान रहनुहोस्: यदि कुनै खाताबाट लगातार एकै प्रकारका सन्देशहरू स्वचालित रूपमा आइरहेका छन् वा जसको उद्देश्य केवल छवि धमिल्याउनु मात्र देखिन्छ भने, त्यस्ता खाताहरूबाट टाढै रहनुहोस्। घृणाष्पद् अभिव्यक्ति (Hate Speech): कसैको मानहानी गर्ने वा समाजमा द्वेष फैलाउने सामग्रीहरूलाई प्रोत्साहन नदिनुहोस् र त्यस्ता सामग्रीको रिपोर्ट गर्नुहोस्। मुख्य कुरा: कुनै पनि सामग्री “लाइक” वा “सेयर” गर्नुअघि “यो किन र कसले लेखेको होला?” भनेर सोच्ने बानी नै यस्ता दुष्प्रचारबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम उपाय हो।
अन्त्यमा निर्वाचनको अवधिमा आधिकारिक स्रोतलाई मात्र विश्वास गरौं । सभ्य र मर्यादित नागरिकको परिचय दिउँ ।